Ambtenaren in Nederland zitten klem tussen wantrouwige inwoners en verdedigende bestuurders. Het resultaat: een cultuur van angst waarin projecten jaarlang vertraging oplopen, innovatie onmogelijk is, en de "grote verbouwing van Nederland" nauwelijks van de grond komt. Wessel Tiessens, interim-projectleider en auteur van Ambtenaar met ballen, pleit voor meer tolerantie, meer vertrouwen en een cultuurwissel die ambtenaren durft te betrouwen.
Waarom duurt het zes jaar om een bestemmingsplan te wijzigen, terwijl het volgens de wet binnen twee jaar moet? Wessel Tiessens werkte als projectleider bij verschillende gemeenten en overheidsorganisaties — van Den Haag tot Delft, tot het Nationaal Programma Den Haag Zuidwest. Hij beschrijft zichzelf als een "ADHD-ambtenaar" en "stuiterbal"; iemand die graag de randjes opzoekt en soms overheen gaat. Die eigenschap maakt hem oncomfortabel in stroperige gemeentelijke organisaties, maar wel een scherp waarnemer. In zijn boek Ambtenaar met ballen zet hij zijn frustraties neer, maar eindigt hij met een peptalk aan de ambtenaren die wel het beste willen.
Systeem gericht op falen voorkomen, niet op resultaat Tiessens stelt dat we een systeem hebben gebouwd dat erop gericht is om falen te voorkomen — wat betekent dat snelheid en innovatie onmogelijk zijn. Hij vergelijkt het met een auto met een gigantische rem en een heel klein gaspedaaltje: "Met zo'n auto ga je nooit harder dan 20 kilometer per uur." Het gevolg: talloze nota's, verantwoordingsrapportages, checklists, registraties, besluiten die vergadering op vergadering worden doorgeschoven. (binnenlandsbestuur.nl)
Ambtenaren interpreteren regels strenger dan ze zijn "Mensen interpreteren de regels vaak veel strenger dan ze zijn", constateert Tiessens. "Dat komt omdat ze bang zijn het verkeerde te doen." De oorzaak ligt in een wantrouwende samenleving, sociale media, de groei van populistische en "extremistische flanken" in de politiek, en de afrekencultuur in de media. Wethouders voelen zich kwetsbaarder, waardoor ambtenaren in een verdedigende positie belanden. (binnenlandsbestuur.nl)
Grote opgaven lopen vast In het ruimtelijk domein zijn de opgaven groot: stikstof, natuur, woningbouw. Maar de "grote verbouwing van Nederland" komt hierdoor nauwelijks van de grond. Het probleem ligt niet bij de inhoudelijke kennis van ambtenaren — veel zijn afkomstig van technische universiteiten. Ze zijn opgevoed met het idee dat inhoudelijk vakmanschap mensen overtuigt, maar dat is niet meer zo. "Het omgaan met wantrouwen vraagt ook andere skills." (binnenlandsbestuur.nl)
Cultuur speelt overal in de publieke sector Dit probleem is niet beperkt tot gemeenten. Huisartsen moeten uitleggen waarom een door AI voorgesteld medicijn geen goed idee is. Leraren krijgen steeds vaker woedende ouders die het oneens zijn met schoolcijfers. De wantrouwde cultuur heeft de hele publieke sector bereikt. (binnenlandsbestuur.nl)
"Safe pair of hands" is het probleem, niet de oplossing Tiessens stelt dat de overheid juist kiest voor de verkeerde mensen. Omdat de organisatie wantrouwende is, kiest ze voor een "safe pair of hands" — maar dat zijn niet de mensen die je nodig hebt. Bij jongere generaties ziet hij dat er meer creatieve en ondernemende mensen bijkomen, maar ze moeten meer vertrouwen krijgen en dat vertrouwen ook durven pakken. (binnenlandsbestuur.nl)
Oplossing: vertrouwen en van buiten naar binnen werken De tweeledige oplossing volgens Tiessens: meer tolerantie voor fouten — "Zeker bij een groot en complex project kunnen er dingen misgaan. Accepteer dat." En meer van buiten naar binnen werken: "Ga de samenleving in. En dat is spannend, ik ben ook weleens uitgekafferd. Maar op die manier krijg je projecten van de grond." (binnenlandsbestuur.nl)
Ambtenaren zijn helden, geen problemen Tiessens benadrukt dat zijn boek geen poging is tot het bashing van ambtenaren. Integendeel: "Ambtenaren zijn helden. Ze zijn betrokken, gaan voor de inhoud en voor de maatschappij, en niet per se voor het geld. Maar ze zitten in een heel moeilijke positie. Ik vrees dat ze tussen de wielen komen. Met mijn boek probeer ik dat juist te voorkomen." (binnenlandsbestuur.nl)
Dit is geen verhaal over luiheid of incompetentie. Het is een verhaal over een systeem dat zijn eigen mensen disabelt.
De kern van het probleem is structureel: wantrouwen is institutionaliseerd. Wethouders die bang zijn voor media-aandacht, ambtenaren die bang zijn voor fouten, inwoners die wantrouwig zijn tegenover alles wat de overheid doet. Het resultaat is een vicieuze cirkel waarin voorzichtigheid beloond wordt en ondernemerschap gestraft.
Tiessens' diagnose is helder: de overheid kiest bewust voor "safe pair of hands" omdat het systeem dat beloont. Maar die mensen zijn juist het probleem — ze zijn het die het systeem in stand houden. Degenen die het beste willen en durven, kijken het eerst uit. Het systeem selecteert zichzelf naar minderheid.
Vanuit libertair perspectief is dit voorspelbaar: wanneer de overheid taken aanneemt die ze niet beheerst — ruimtelijke ordening, woningbouw, stikstofbeleid — en die taken niet aan de markt toevertrouwt, ontstaat er een systeem zonder disciplinerende druk. Een private projectontwikkelaar die zes jaar over een bestemmingsplan doet, is failliet. Een gemeente die zes jaar over een bestemmingsplan doet, schrijft een extra memo.
De oplossing van Tiessens — meer vertrouwen, meer tolerantie, van buiten naar binnen werken — is redelijk maar onvolledig. Want wie geeft dat vertrouwen? Dezelfde wantrouwige bestuurders die het systeem in stand houden. De echte oplossing ligt in minder overheidstaken, meer marktmechanismen, en minder bureaucratie die ambtenaren dwingt om memo's te schrijven in plaats van dingen te doen.
<aside> ⚖️ Het probleem van de Nederlandse publieke sector is niet dat ambtenaren niet willen. Het is dat het systeem hen niet kan laten. Wantrouwen is institutioneel, voorzichtigheid is de standaard, en degenen die durven te ondernemen, vertrekken. Tiessens heeft gelijk dat ambtenaren helden zijn — maar helden hebben een systeem nodig dat hen niet op de been schiet. Zolang de overheid blijft proberen alles te doen met controlemechanismen in plaats van vertrouwen, zal de "grote verbouwing van Nederland" blijven vastlopen.
</aside>